Examens en examenprocedures

Met examinering bedoelt de Onderwijsraad elke afsluitende toets die gericht is op het verzilveren van leerresultaten met een daarbij behorend civiel effect. Examens in het Nederlandse onderwijs dienen volgens de raad aan drie essentiële voorwaarden te voldoen. Ze dienen betrouwbaar, toegankelijk en doelmatig te zijn.

Betrouwbare examens en examenprocedures geven de samenleving zekerheid over wat er is geleerd. Op basis hiervan krijgt het diploma waarde voor leerlingen, studenten, vervolgopleidingen en potentiële werkgevers. Een grotere toegankelijkheid van examens kan helpen het opleidingsniveau van de bevolking te verhogen. De raad buigt zich regelmatig over de vraag hoe de examens opengesteld kunnen worden én hoe competenties kunnen meewegen die buiten het onderwijs zijn verworven. Mensen leren immers ook buiten het onderwijs. Tot slot heeft de raad aandacht voor de doelmatigheid van examens. Als examens los van het reguliere onderwijs kunnen worden afgenomen, is een kosten-batenanalyse nodig en verdienen logistieke en organisatorische aspecten aandacht.

Vergroot de betrouwbaarheid en waarde van de examens

De raad is voorstander van een eindtoets in het basisonderwijs voor de doorstroomrelevante vakken taal en rekenen en op termijn ook Engels. Wereldoriëntatie maakt daar naar de mening van de raad geen onderdeel van uit. De raad is geen voorstander van een centrale uniforme eindtoets, maar beveelt aan richtlijnen te ontwikkelen om toetsen te kunnen ijken op de referentieniveaus (Toetsing in het primair onderwijs, 2011).

Het vaststellen van referentieniveaus voor taal en rekenen in het primair en voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs zorgt voor aansluiting tussen de sectoren, garandeert een bepaald basisniveau voor bijna alle leerlingen en maakt voor alle leerlingen het streefniveau zichtbaar. Toetsen gebaseerd op de referentieniveaus vervullen tevens een diagnostische functie tijdens het schooljaar. Ze maken deel uit van een leerlingvolgsysteem en zijn bestemd voor het bepalen van de individuele leerlijn van een leerling (Kaders voor de referentieniveaus, 2009).

Om de betrouwbaarheid van de centrale examens in het voortgezet onderwijs te versterken, zijn verschillende maatregelen nodig. Een daarvan is het omdraaien van de correctievolgorde. Eerst kijkt een leraar van een andere school het examen na en dan pas de leraar van de eigen school. Ook in het middelbaar beroepsonderwijs en in het hoger onderwijs is het verstandig externe deskundigen te betrekken bij de examinering (Examinering: draagvlak en toegankelijkheid, 2006; Examens in het vmbo, 2009).

Het aanscherpen van de exameneisen is een tweede middel om de betrouwbaarheid van de examens te vergoten en het bereikte kennisniveau te waarborgen. De raad adviseerde om leerlingen in het havo en vwo alleen in aanmerking te laten komen voor het diploma als ze voldoendes halen voor de drie basisvakken Nederlands, Engels en wiskunde/rekenen. Dit adviseerde de raad eveneens voor het vmbo, maar daarbij werd Engels in de beroepsgerichte leerwegen vervangen door het beroepsgerichte programma. Om in het middelbaar beroepsonderwijs de kennis van deze basisvakken te verhogen en de doorstroom naar het hoger onderwijs te bevorderen, stelde de raad voor te onderzoeken of mbo 4-leerlingen kunnen deelnemen aan havo-examens (Versteviging van kennis in het onderwijs II, 2007; Doorstroom en talentontwikkeling, 2007; en Examens in het vmbo, 2009).

Een wezenlijk aspect van de waarde van examens is het vertrouwen dat belanghebbenden stellen in het examen en het verkregen diploma. Er is op dit moment geen objectieve uitspraak mogelijk over veranderingen in het niveau van een afgestudeerde mbo’er of hbo‘er. Om het vertrouwen in het examen te versterken stelde de raad voor een systeem van normering/equivalering in het middelbaar beroepsonderwijs en relevante delen van het hoger onderwijs te ontwikkelen voor de cruciale beroepsgerichte onderdelen. Een tweede manier om het vertrouwen in examens te vergroten is het betrekken van belanghebbenden bij de opleiding en de examens door ze beter en directer te informeren over het bereikte niveau van leerlingen en studenten en door te bouwen aan ‘communities of trust’ waarbij een band wordt opgebouwd tussen de betrokken partijen zoals leerlingen en studenten, docenten, examencommissies, opleidings- en instellingsbesturen, vervolgopleidingen en beroepenveld. Tot slot kan het vertrouwen in examens verbeterd worden door te onderzoeken op welke manier de wettelijke taakomschrijving van de examencommissie in het middelbaar en hoger beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs kan worden aangescherpt in het omgaan met de verzilvering van ervaringscertificaten (evc). In het verlengde hiervan stelde de raad voor om de ruimte voor evc’s te beperken tot ca. 20 tot 25% in een diplomatraject (Een diploma van waarde, 2010).

Om de waarde van een diploma te verhogen, adviseerde de raad tevens om een supplement toe te voegen met aanvullende informatie zoals extra gevolgde vakken, elders gehaalde certificaten en verdiende prijzen. In het advies Een onderwijsstelsel met veerkracht (2014) benadrukt de raad nogmaals het belang van examens als duidelijke ijkpunten in een onderwijsstelsel waarin meer variëteit wenselijk is.

De raad sprak zich in 2015 uit tegen verdere verruiming van wettelijke kaders rond eindtoetsing in het primair en voortgezet onderwijs. Eindtoetsing vormt in het huidige onderwijsstelsel een belangrijk ijkpunt en is nodig om het funderend karakter te waarborgen en de kwaliteit van het onderwijs te bewaken (Maatwerk binnen wettelijke kaders: eindtoetsing als ijkpunt voor het funderende onderwijs, 2015).

Plaats de examens op functionele afstand van de opleidingen

Al in 2002 stelde de raad voor de examinering in het Nederlandse onderwijs op functionele afstand van de opleidingen te plaatsen - met uitzondering van de examens in het vmbo en op niveau 1 van het mbo.

Er moet meer nadruk komen op opleidingsonafhankelijke examens; er kan een betere rollenscheiding komen tussen opleiden en beoordelen (zie hierboven); en er kunnen betere afspraken komen over de inhoud en afname van examens (Examinering in ontwikkeling, 2002).

Voor het hoger onderwijs ging de raad nog een stapje verder. Hij adviseerde om vergelijkbare opleidingen op vrijwillige basis gezamenlijk een afsluitend bachelorexamen te laten ontwikkelen, zodat studenten dezelfde toetsen afleggen en makkelijker kunnen overstappen binnen de samenwerkende opleidingen (Examinering: draagvlak en toegankelijkheid, 2006).

Maak de examens toegankelijk voor iedereen die een diploma wil halen

Iedereen kan deelnemen aan het staatsexamen in het voortgezet onderwijs. De raad wil dat dit meer bekendheid krijgt en dat ook voor andere onderwijssectoren dit soort voorzieningen wordt getroffen. Voor het hoger onderwijs pleit de raad voor het inrichten van een speciale exameninstelling, die dus onafhankelijk van opleidingen examineert (Examinering: draagvlak en toegankelijkheid, 2006).

De raad pleit er sinds 2003 voor te investeren in een bredere toepassing van examens en van procedures voor de erkenning van elders verworven competenties, ook voor reguliere onderwijsinstellingen (Werk maken van een leven lang leren, 2003).

Welke beleidsmaatregelen nam het Ministerie van OCW?

Inmiddels heeft het Ministerie van OCW enkele maatregelen ingevoerd voor aanscherping van de exameneisen in het voortgezet onderwijs. Zo is de tweede correctie van centrale examens verbeterd (onder andere wordt een pilot gestart voor het omkeren van de eerste en tweede correctie). Daarnaast dienen leerlingen voor het centraal examen gemiddeld een voldoende te halen voor alle vakken om voor een diploma in aanmerking te komen. Verder is maximaal één 5 als eindcijfer toegestaan voor de drie vakken Nederlands, Engels en wiskunde. Als wiskunde niet in het examenpakket zit is dit maximaal één onvoldoende voor Nederlands en Engels. Na 2014 gaat ook de rekentoets deel uit maken van de slaag-zakregeling in het voortgezet onderwijs. Tot slot ziet de Inspectie toe op te grote verschillen in resultaten tussen het schoolexamen en het centraal examen.

Naar aanleiding van het advies Maatwerk binnen wettelijke kaders: eindtoetsing als ijkpunt voor het funderend onderwijs, heeft staatssecretaris Dekker aangegeven dat hij geen voorstander is van verdere verruiming van de wettelijke kaders rond examinering.

Publicaties Onderwijsraad

  • Maatwerk binnen wettelijke kaders: eindtoetsing als ijkpunt voor het funderend onderwijs

    13 november 2015 | Advies

    De Onderwijsraad heeft op verzoek van de staatssecretaris een advies uitgebracht over de vraag in hoeverre het wenselijk is om in het primair en voortgezet onderwijs de wettelijke kaders van de eindtoetsing te verruimen.

    Verder lezen ›

  • Een onderwijsstelsel met veerkracht

    8 december 2014 | Advies

    De Onderwijsraad gaat in op de vraag hoe het onderwijsstelsel zich kan blijven aanpassen aan veranderende eisen vanuit de samenleving. Een grote stelselwijziging op basis van een ontwerp van 'het beste stelsel' is daarbij niet de goede weg. De raad adviseert de overheid actiever te stimuleren dat variëteit in het stelsel ontstaat. Dit vergroot de veerkracht van het stelsel.

    Verder lezen ›

  • Toetsing in het primair onderwijs

    30 mei 2011 | Advies

    De raad geeft in dit advies commentaar op de kabinetsplannen rondom toetsing in het primair onderwijs. De raad kan zich vinden in het verplichten van een eindtoets voor doorstroomrelevante vakken en van een leerlingvolgsysteem in het primair onderwijs. Hij geeft aan dat op enkele onderdelen het wetsvoorstel dat dit regelt, heroverweging verdient.

    Verder lezen ›

  • Een diploma van waarde

    13 oktober 2010 | Advies

    De centrale overweging in dit advies is dat leerlingen, studenten, vervolgopleidingen en potentiële werkgevers vertrouwen moeten kunnen stellen in de examinering in het Nederlandse onderwijs. De waarde van de behaalde diploma's staat of valt hiermee. De raad geeft in dit advies een aantal oplossingsrichtingen die dit vertrouwen kunnen versterken.

    Verder lezen ›

  • Examens in het vmbo

    23 april 2009 | Advies

    Net als in havo en vwo kan volgens de raad ook in het vmbo de eis worden gesteld van maximaal één 5 voor de basisvakken Nederlands en Engels, mits daarbij voor de beroepsgerichte leerwegen Engels wordt vervangen door het beroepsgerichte programma.

    Verder lezen ›

  • Een onafhankelijk College voor examens

    20 juni 2008 | Advies

    De raad brengt een advies uit over het Wetsvoorstel College voor examens.

    Verder lezen ›

  • Examinering: draagvlak en toegankelijkheid

    13 november 2006 | Advies

    Zorg voor toegankelijke en betrouwbare examens in alle onderwijssectoren. Stel de examens open voor deelnemers die denken aan de exameneisen te voldoen, maar het bijbehorende onderwijs niet hebben gevolgd. Waarborg de betrouwbaarheid van de diploma's.

    Verder lezen ›

  • Examinering in het hoger onderwijs

    2 juli 2004 | Advies

    Hogescholen en universiteiten hebben veel vrijheid bij het vormgeven van examens. Dat leidt soms tot ongewenste situaties. Zo beoordelen docenten die een afstudeerder begeleiden, vaak ook als enige het eindproduct. Tijd voor meer objectieve en transparante eindbeoordelingen, vindt de raad.

    Verder lezen ›

  • Examinering in ontwikkeling. Een ontwikkelingsperspectief voor examens in het voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs.

    21 november 2002 | Advies

    Leerlingen en studenten leren op school en daarbuiten, ze leren tijdens de schoolperiode maar ook tijdens hun verdere leven. Examens in het voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs moeten dat binnen- en buitenschoolse leren bevorderen en registreren. De raad wil bovendien dat examens losser komen te staan van het gevolgde onderwijs.

    Verder lezen ›