Leraren

Leraren vormen het fundament van hoogwaardig onderwijs. Het is echter de vraag of er in de (nabije) toekomst wel voldoende goede leraren voor de klas staan. Er zijn maatregelen nodig om het beroep aantrekkelijker te maken. De raad heeft hiervoor in diverse adviezen aanbevelingen gedaan. Die zijn onder te verdelen in vijf hoofdaanbevelingen:

  1. zorg voor hoogwaardige initiële lerarenopleiding;
  2. stel hoge eisen aan beroepsbeoefenaars;
  3. werk toe naar zo veel mogelijk leraren met een masteropleiding via postinitiële scholing;
  4. ondersteun de ontwikkeling van professionele arbeidsorganisaties; en
  5. verbeter de aantrekkelijkheid van de onderwijsarbeidsmarkt.

Het advies Ruim baan voor leraren (2018) geeft een nieuw perspectief op het leraarschap en heeft betrekking op alle vijf bovengenoemde hoofdaanbevelingen. Hieronder wordt eerst kort het nieuwe perspectief beschreven. Daarna wordt nader ingegaan op de vijf hier genoemde hoofdaanbevelingen.

Uitgangspunt is dat de kern van het beroep van leraar in alle vakken en onderwijssectoren gelijk is. Vanuit deze gedachte adviseert de raad om ruimere onderwijsbevoegdheden in te voeren – geldig voor meerdere onderwijssectoren en meerdere (verwante) vakken – samen met specialisatiemogelijkheden. In combinatie met de ruimere bevoegdheden pleit de raad voor sterkere prikkels voor professionalisering en loopbaanontwikkeling.

Dit uitgangspunt leidt tot voorstellen voor een nieuwe opleidings- en arbeidsstructuur. In die nieuwe structuur is er een generieke basis voor iedereen in combinatie met een clustering van onderwijsbevoegdheden en één of meer specialisaties. Vakkennis blijft cruciaal. Op de werkplek komt de nadruk veel meer te liggen op professionalisering van leraren. Scholen geven vanuit een visie op professionalisering hun scholings- en taakbeleid vorm.

Zorg voor hoogwaardige initiële lerarenopleiding

De raad heeft in verschillende adviezen aandacht gevraagd voor een kwaliteitsslag in de initiële opleidingen. Een belangrijk onderdeel daarvan is een substantiële vakinhoudelijke component in de lerarenopleidingen (Kwaliteit en inrichting van de lerarenopleiding, 2005). In 2009 stelde de raad voor om een Landelijke Examencommissie Lerarenopleiding hbo in het leven te roepen, ondergebracht bij het College voor Examens, om het eindniveau van aanstaande leraren extern te waarborgen. De belangrijkste taak van deze commissie zou zijn beoordelingsnormen voor de examinering van de vakken vast te stellen om opleidingen op een gelijk en daardoor onderling vergelijkbaar niveau te krijgen (Kwaliteitsborging van het eindniveau van aanstaande leraren, 2009).  Daarnaast acht de raad het opleiden in de school een traject dat een kwaliteitsbevorderende impuls kan geven aan de lerarenopleiding (Leraren opleiden in de school, 2005).

In 2010 is een kennisbasis gepresenteerd door de lerarenopleidingen, die beschrijft wat beginnende docenten moeten kennen en kunnen.

In 2013 adviseert de raad om meer gebruik te maken van werving en selectie rond de lerarenopleiding. Dit is niet alleen goed voor de kwaliteit van leraren, maar ook voor de status en aantrekkelijkheid van de opleiding. Dergelijke werving en selectie kan plaatsvinden door actief goede kandidaten te zoeken voor de opleiding vanuit het voortgezet onderwijs en hoger onderwijs, door selectie aan de poort, door opleidingen op hoog niveau en door speciale trajecten voor excellente studenten (Kiezen voor kwalitatief sterke leraren, 2013).

Met het oog op internationalisering van het onderwijs adviseert de raad in 2016 om leraren (in spe) in de initiële opleidingen meer internationale bagage mee te geven (Internationaliseren met ambitie, 2016).

Stel hoge eisen aan beroepsbeoefenaars

Een belangrijk uitgangspunt van de raad is dat de kwaliteit van het beroep hoog blijft door kwaliteitseisen aan beroepsbeoefenaars te stellen en voortdurende professionalisering (bij- en nascholing) te bevorderen, gekoppeld aan een publiekrechtelijk lerarenregister (Kiezen voor kwalitatief sterke leraren, 2013). Beleid gericht op het opheffen van het lerarentekort mag er niet toe leiden dat concessies gedaan worden aan de kwaliteitseisen die aan leraren gesteld worden. De raad vindt dat de overheid verantwoordelijk is voor de noodzakelijke bekwaamheidseisen ten aanzien van het onderwijspersoneel; scholen en de beroepsgroep kunnen deze verder invullen. Deze bekwaamheidseisen zijn richtinggevend voor de (post)initiële lerarenopleiding. Een belangrijk punt hierbij is dat in de bekwaamheidseisen een niveau-aanduiding is opgenomen die het niveau van de vakinhoudelijke kennis borgt (Herijking bekwaamheidseisen, 2013).

Hoge eisen aan leraren zijn nodig, omdat de ingewikkelde beroepspraktijk hierom vraagt. Door maatschappelijke ontwikkelingen is de context van het beroep dynamischer en onvoorspelbaarder geworden. De raad vroeg in 2013 meer aandacht i n debat en beleid voor de persoonlijke professionaliteit die nodig is om binnen en buiten de klas goed te handelen. Voor het debat en beleidsvorming werden vier overwegingen meegegeven: (1) weten waar je voor staat en daarover in dialoog blijven met anderen, (2) ingewikkelde praktijkkwesties vragen om eigen, wijze keuzes, (3) leraren met een missie benutten en creëren professionele ruimte, (4) kritisch-onderzoekende leraren blijven zich ontwikkelen (Leraar zijn, 2013).

Werk toe naar zo veel mogelijk leraren met een masteropleiding via postinitiële scholing

In de visie van de raad is het nodig het opleidingsniveau van leraren te verhogen. Voor nieuwe leraren in de onderbouw van het voortgezet onderwijs zou een opleiding op bachelorniveau de startkwalificatie moeten zijn. Binnen vijf jaar dienen leraren een opleiding op masterniveau te hebben voltooid (postinitieel professionaliseringstraject). Voor leraren in het primair onderwijs en voor de beroepsgerichte vakken in het middelbaar beroepsonderwijs (waaronder zich veel zij-instromers bevinden) geldt deze verplichting niet. Wel acht de raad het noodzakelijk dat in ieder team expertise op masterniveau aanwezig is. De raad adviseert de bij- en nascholing, inclusief verplichte scholing tot masterniveau, te koppelen aan een beroepsregister voor leraren (Naar hogere leerprestaties in het voortgezet onderwijs, 2011; Een stevige basis voor iedere leerling, 2011; Goed opgeleide leraren voor het (voorbereidend) middelbaar beroepsonderwijs, 2011).

In 2004 heeft de minister zeven bekwaamheidseisen vastgelegd in de Wet-bio (beroepen in het onderwijs) en zijn er professionaliseringsdoelstellingen vastgelegd. In het Actieplan Leraar 2020 van de staatsecretaris (2011) worden doelstellingen en acties aangekondigd gericht op het substantieel verhogen van het opleidingsniveau van leraren (bij voorkeur naar masterniveau), professionalisering tijdens de loopbaan en het lerarenregistratie.

Ondersteun de ontwikkeling van professionele arbeidsorganisaties

De raad is van mening dat de leraar ruimte nodig heeft om zijn professie uit te oefenen. Hij of zij moet meer invloed krijgen op het onderwijsproces en op de inhoud van het vak. De Onderwijsraad vindt dat er een ander perspectief nodig is op het begrip professionele ruimte, waarbij ‘enkelvoudige’ beleidsvorming en -implementatie verruild wordt voor een integrale beleidsvorming- en implementatie. Deze integrale benadering wordt gevonden in het concept handelingsvermogen. Dit handelingsvermogen ontstaat wanneer mensen hun werk zelf vorm kunnen geven doordat drie dimensies op elkaar zijn afgestemd: competenties, structuur en cultuur. Het spreekt vanzelf dat handelingsvermogen niet synoniem is met vrijblijvendheid: de leraar werkt binnen een organisatie waar rechten en plichten gelden. Om handelingsvermogen te versterken, adviseert de raad meer en betere samenwerking in de teams en meer aandacht voor structuren en cultuur die afgeleid zijn van de sturingsfilosofie ‘professional governance’. (Voorstel van Wet op de beroepen in het onderwijs, 2001; Een kwalificatiestructuur voor het onderwijs, 2003; Leraarschap is eigenaarschap, 2007 ; Een ander perspectief op professionele ruimte in het onderwijs, 2016).

De raad vindt dat schoolorganisaties beter moeten worden toegerust om zich te ontwikkelen tot professionele, moderne arbeidsorganisaties (Toerusten is uitrusten, 2003; Waardering voor het leraarschap, 2006; Naar doelmatiger onderwijs, 2010). De schoolleider vervult daarin een cruciale rol. De raad adviseert een verplicht register voor schoolleiders in het po, vo, en mbo. Competenties die nodig zijn voor onderwijskundig leiderschap dienen een prominente plek te krijgen in de bekwaamheidseisen voor schoolleiders. Verder adviseert de raad betere beoordelings- en functioneringsgesprekken te realiseren, meer functiedifferentiatie en ruimte voor de leraar om het vak uit te oefenen (Kiezen voor kwalitatief sterke leraren, 2013).

Verbeter de aantrekkelijkheid van de onderwijsarbeidsmarkt

Vooral in het voortgezet onderwijs en in het middelbaar beroepsonderwijs dreigt een tekort aan beroepskrachten, doordat veel docenten op leeftijd zijn. Daarnaast zijn bepaalde groepen structureel ondervertegenwoordigd in de beroepsgroep: voltijders, mannen, academici en bepaalde Nederlandse allochtone groepen. Om het kwantitatieve probleem structureel op te lossen is ook een kwaliteitsimpuls nodig. De raad wil werken in het onderwijs zowel financieel als inhoudelijk aantrekkelijker maken. Dit leidt ertoe dat meer mensen kiezen voor het lerarenberoep en zittende leraren langer blijven. De raad adviseerde verder om te komen tot meer differentiatie in functies en meer uitwisseling tussen schoolse en buitenschoolse loopbanen en een hoogstaand aanbod van educatieve masteropleidingen, en stelde voor combinatiefuncties te creëren, het gelijkheidsprincipe bij belonen te doorbreken, en specifieke maatregelen te nemen om academisch geschoolde leraren aan te trekken (Waardering voor het leraarschap, 2006). In 2013 vult de raad deze adviezen voor een aantrekkelijke onderwijsarbeidsmarkt aan door aandacht te vragen voor meer werving en selectie rond de lerarenopleiding, de beroepsstandaard te verhogen en onderwijskundig leiderschap te stimuleren (Kiezen voor kwalitatief sterke leraren, 2013). Tot slot is het goed voor de aantrekkelijkheid van het  beroep om excellente leraren op school te erkennen door ze als inspirerend voorbeeld of als rolmodel te laten fungeren (Excellente leraren als inspirerend voorbeeld, 2011).

Publicaties Onderwijsraad

  • Ruim baan voor leraren

    7 november 2018 | Advies

    Er is veel aandacht voor het lerarenberoep, zowel bij beleidsmakers als in de media. De Tweede Kamer heeft de Onderwijsraad de volgende adviesvraag gesteld: Hoe kunnen opleidings- en arbeidsstructuur zo worden vormgegeven dat ze op termijn bijdragen aan zowel voldoende als goede leraren?

    Verder lezen ›

  • Een krachtige rol voor schoolleiders

    19 april 2018 | Advies

    Schoolleiders vervullen een belangrijke rol in het onderwijs. De Onderwijsraad doet in dit advies drie aanbevelingen die gericht zijn op versterking van de positie van schoolleiders. De raad pleit voor een gemeenschappelijk beroepsbeeld, voor een integraal systeem van leiderschapsontwikkeling en voor ruimte voor de strategische rol van schoolleiders.

    Verder lezen ›

  • Besluit lerarenregister

    11 oktober 2017 | Advies

    Na in 2015 al advies uitgebracht te hebben over het wetsvoorstel Lerarenregister, brengt de Onderwijsraad nu advies uit over het Besluit lerarenregister. De raad is voorstander van de invoering van het lerarenregister, omdat het register de kwaliteit van leraren kan bevorderen en kan bijdragen aan de status van het beroep. Wel heeft de raad zorgen over de manier waarop het register vorm krijgt. Hij doet daarom enkele aanbevelingen om de uitvoering meer in overeenstemming te brengen met het doel van het register, namelijk het garanderen dat leraren bekwaam zijn en hun bekwaamheid onderhouden.

    Verder lezen ›

  • Een ander perspectief op professionele ruimte in het onderwijs

    27 september 2016 | Advies

    In dit advies staat de vraag centraal hoe de professionele ruimte van leraren optimaal kan worden gecreëerd, benut en verantwoord. Het advies is geschreven op verzoek van de Tweede Kamer.

    Verder lezen ›

  • Wetsvoorstel lerarenregister

    18 mei 2015 | Advies

    De Onderwijsraad brengt advies uit over het wetsvoorstel dat het lerarenregister regelt. De raad ondersteunt de invoering van een publiekrechtelijk lerarenregister, maar adviseert om het voorstel op onderdelen aan te passen en om bij de totstandkoming en het functioneren van het register het eigenaarschap van de beroepsgroep beter te verzekeren.

    Verder lezen ›

  • Leraar zijn

    7 maart 2013 | Verkenning

    De leraar is essentieel voor de kwaliteit van ons onderwijs. Er worden dan ook regelmatig nieuwe (beleids)initiatieven ondernomen om de professionaliteit van leraren verder te versterken. Deze richten zich vooral op de ‘buitenkant’ van het beroep, namelijk de status en het respect van de beroepsgroep, en veel minder op de ‘binnenkant’ van het leraarschap: de houding en het handelen van individuele leraren in hun dagelijkse onderwijspraktijk. Dit lijkt een witte vlek in debat en onderwijsbeleid te zijn. De Onderwijsraad is daarom in gesprek gegaan met ruim 140 leraren en andere deskundigen om zo op zoek te gaan naar wat het tegenwoordig van individuele leraren vraagt om op een goede, professionele manier hun dagelijkse werk te doen; hun persoonlijke professionaliteit.

    Verder lezen ›

  • Kiezen voor kwalitatief sterke leraren

    24 januari 2013 | Advies

    Onderwijs staat of valt met goede leraren. De raad pleit in dit advies daarom voor een sterkere sturing op kwaliteit. Hij benadrukt het belang van een integrale aanpak zoals onder andere bepleit door de commissie-Rinnooy Kan. Bovendien adviseert de raad meer gebruik te maken van de mogelijkheden om (aankomende) leraren te selecteren, om de beroepsstandaard te verhogen, om professioneel schoolleiderschap te stimuleren en om in de regio samen te werken.

    Verder lezen ›

  • Goed opgeleide leraren voor het (voorbereidend) middelbaar beroepsonderwijs

    19 april 2011 | Advies

    Hoe kan het opleidingenstelsel leraren adequaat toerusten voor het (voorbereidend) middelbaar beroepsonderwijs?Hierbij wordt zowel gekeken naar de kwaliteit van de lerarenopleidingen als naar de aantrekkelijkheid ervan. De Onderwijsraad pleit er in dit advies voor om de bestaande opleidingen voor leraren vmbo en mbo aan te passen. Dit is nodig omdat ze onvoldoende rekening houden met de kenmerken van die onderwijstypen. Leraren in het vmbo moeten kennis hebben van hun vak en van het beroepenveld, maar ook beschikken over specifieke pedagogische en didactische competenties. Leraren in het mbo moeten vooral beroepsgerichte en vakinhoudelijke competenties goed ontwikkeld hebben. Zij moeten bovendien betere voorbereid zijn op het functioneren in competentiegericht onderwijs en op het werken met kwalificatiedossiers.

    Verder lezen ›

  • Excellente leraren als inspirerend voorbeeld

    7 maart 2011 | Advies

    De Onderwijsraad stelt voor excellente leraren op school te laten fungeren als rolmodel. Als excellente leraren de ruimte krijgen hun kwaliteiten te ontwikkelen en die van collega’s te bevorderen, verbetert de onderwijskwaliteit en daarmee verbeteren de prestaties van leerlingen. De raad adviseert daarom elke school zijn 5% beste leraren aan te wijzen en hen tijd en budget te geven voor onderwijs-ontwikkeling.

    Verder lezen ›

  • Kwaliteitsborging van het eindniveau van aanstaande leraren

    25 mei 2009 | Advies

    Het advies Kwaliteitsborging van het eindniveau van aanstaande leraren gaat over de kwaliteit van de lerarenopleidingen. De raad doet enkele aanbevelingen die moeten leiden tot versterking van het vertrouwen van de samenleving in deze kwaliteit. Een belangrijk element daarbij is het voorstel om een Landelijke Examencommissie Lerarenopleidingen hbo in het leven te roepen. Deze commissie dient de normen vast te stellen voor het toetsen van vakkennis van aanstaande leraren.

     

    Verder lezen ›

  • Leraarschap is eigenaarschap

    12 september 2007 | Advies

    De leraar moet weer eigenaar worden van zijn vak. Onderwijsgevenden hebben de laatste jaren op scholen invloed verloren, managers hebben invloed gewonnen. Het is tijd om de twee groepen weer in een positieve relatie tot elkaar te brengen.

    Verder lezen ›

  • Waardering voor het leraarschap

    31 augustus 2006 | Advies

    Versterk de functie van leraar om een tekort aan beroepskrachten te voorkomen. Maak het vak aantrekkelijker. Niet alleen door meer geld te investeren, maar ook via een kwaliteitsimpuls: een beter loopbaanperspectief en een verhoging van het opleidingsniveau.

    Verder lezen ›

  • Leraren opleiden in de school

    24 november 2005 | Advies

    Scholen spelen in toenemende mate een rol in het opleiden van leraren. Zo anticiperen zij op een toekomstig tekort aan onderwijzend personeel. Ook hebben ze hiermee de kans het eigen onderwijs te innoveren. De raad vindt dat er voorwaarden moeten worden geformuleerd om de kwaliteit van deze opleidingsvorm te bewaken.

    Verder lezen ›

  • Kwaliteit en inrichting van de lerarenopleiding

    24 november 2005 | Advies

    Leraren moeten beschikken over vakkennis. Het is een wezenlijk onderdeel van hun beroep. Maar in de tweedegraads lerarenopleiding en op de pabo is de ruimte voor vakkennis sinds 1980 gestaag verminderd. De raad pleit voor het versterken van de vakcomponent in beide opleidingen.

    Verder lezen ›

  • Een kwalificatiestructuur voor het onderwijs

    10 oktober 2003 | Advies

    De raad wil met dit advies een bijdrage leveren aan de discussie over kwaliteitseisen voor onderwijspersoneel en het daarmee samenhangende opleidingenstelsel.

    Verder lezen ›

  • Voorstel van Wet op de beroepen in het onderwijs

    31 augustus 2001 | Advies

     

    Verder lezen ›