Voortgezet onderwijs

Het voortgezet onderwijs is een veelomvattende onderwijssector. Het omvat een algemeen vormende en een beroepsgerichte richting, beide met verschillende niveaus en leerwegen. De vele onderwijsroutes maken ook de schoolorganisaties divers, kleinschalige categoriale ‘gymnasia’ bestaan naast grote heterogene scholengemeenschappen voor vmbo-havo-vwo. De adviezen van de Onderwijsraad spitsen zich soms toe op specifieke niveaus en leerwegen, maar er zijn ook adviezen uitgebracht over overkoepelende thema’s.

Verbeteren van leerprestaties door opbrengstgericht werken

De kwaliteit van het onderwijsprogramma is gebaat bij helderheid over de te bereiken doelen en de kennisinhoud. De positie van kennis in het onderwijs zou volgens de raad verstevigd kunnen worden door het niveau beter te bewaken (door middel van periodieke peilingen), de tekorten voor doorstroomrelevante vakken als Nederlands, Engels en wiskunde te repareren, meer systematiek aan te brengen in het vaststellen en vastleggen van onderwijsinhouden (bijvoorbeeld door middel van referentieniveaus), de onderwijsinhoud centraal te stellen bij procesveranderingen, en het kennisniveau van leraren te versterken (Versteviging van kennis in het onderwijs, 2006).

Scholen dienen volgens de raad voldoende aandacht te schenken aan de doorstroomrelevante vakken Nederlands, Engels en rekenen/wiskunde. Daarnaast moet er ook ruimte zijn om te werken aan de brede vorming van leerlingen, en aan hun 21ste-eeuwse vaardigheden. Binnen het Nederlandse onderwijsstelsel is op dit moment niet voorzien in een systematische vernieuwing van het curriculum. Hierdoor vinden noodzakelijke (vak)vernieuwingen vaak niet, te laat of te geïsoleerd plaats. Er is bovendien onvoldoende samenhang in het curriculum, zowel tussen vakgebieden als tussen onderwijssectoren. Juist het toenemende belang van de zogenoemde 21ste-eeuwse vaardigheden laat de kwetsbaarheid van het onderwijs zien. De raad pleit daarom voor gerichte aandacht voor curriculumvernieuwing (Een eigentijds curriculum, 2014). Dat kan onder andere door op scholen meer aandacht te genereren voor kennisuitwisseling en kennisverrijking gericht op curriculumvernieuwing. De overheid zou tevens een college kunnen instellen dat het gehele curriculum periodiek herziet.

Opbrengstgericht werken op basis van heldere doelen leidt tot betere prestaties van leerlingen. Alle scholen zouden moeten beschikken over een systeem om gericht de vorderingen van leerlingen te volgen en het onderwijs op individuele beheersingsniveaus van leerlingen af te stemmen. Streefniveaus zijn nodig om de ambitie van leerlingen en leraren te stimuleren. Ook zouden er volgens de raad heldere benchmarks (op basis van een jaarlijkse, landelijke peiling onder 20% van de scholen) moeten komen, die gerelateerd zijn aan de kenmerken van de leerlingenpopulatie. Scholen kunnen zich zo meten aan vergelijkbare scholen. In een op opbrengsten gerichte schoolcultuur hoort ook het waarderen van getoonde prestaties, bijvoorbeeld van scholen die excellente resultaten behalen (Naar hogere leerprestaties in het voortgezet onderwijs, 2011).

Optimaal benutten van talenten door tijdige selectie en het bevorderen van doorstroom

Geen verplicht uitstel van selectie voor iedereen, maar wel verbeteringen in het huidige stelsel om de doorstroom te bevorderen. Uitstel leidt namelijk niet voor alle groepen leerlingen tot een verbetering van hun schoolprestaties. Dat was het oordeel van de Onderwijsraad in Vroeg of laat (2010),naar aanleiding van de vraag of het Nederlandse onderwijs te vroeg selecteert (namelijk op twaalfjarige leeftijd wanneer de keuze voor het voortgezet onderwijs wordt gemaakt).

Het is belangrijk leerachterstanden zo vroeg mogelijk te signaleren en weg te werken (zie ook dossier maatschappelijke achterstanden). Voetklassen (een extra jaar aan het begin van het voortgezet onderwijs) en gemengde brugklassen vmbo-tl/havo kunnen de ruimte creëren om talenten te laten rijpen voordat de schoolloopbaan wordt vervolgd. Het systeem van doorstromen en stapelen kan worden verfijnd en de scheiding tussen algemeen voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs kan minder strikt om overstappen makkelijker te maken. In 2010 stelde de raad ook experimenten voor met junior colleges (gezamenlijk onderwijs voor 10-14-jarigen). In 2014 constateerde de raad dat er weliswaar goede voorbeelden bestaan van onderwijsvormen waarin het selectiemoment wordt uitgesteld en waarin overstappen gemakkelijker wordt gemaakt, maar dat dit soort vormen toch nog onvoldoende van de grond komen (Een onderwijsstelsel met veerkracht, 2014). Op basis daarvan bepleitte de raad om scholen te stimuleren om meer te experimenteren met dit soort vormen van onderwijs. In het advies Overgangen in het onderwijs (2014) adviseerde de raad om de overgangen in het onderwijs, onder meer die van primair naar voortgezet onderwijs en van voortgezet onderwijs naar een vervolgopleiding, soepeler te laten verlopen. De raad is van mening dat leerlingen van wie het niveau (nog) niet vaststaat, van scholen meer ruimte moeten krijgen om hun talenten te ontplooien. Ook vindt de raad dat uiterste terughoudendheid geboden is bij aanvullende selectie binnen het funderend onderwijs. De raad adviseert de minister om brede en (zo mogelijk) meerjarige brugklassen te stimuleren, en programma’s waarmee leerlingen deficiënties kunnen wegwerken, te bevorderen. Zeker in het kader van de daling van het aantal leerlingen is het volgens de raad van belang om overal in Nederland een dekkend aanbod aan schoolsoorten te garanderen. Dat vraagt om samenwerking en afstemming tussen scholen (Verfijning vereenvoudiging bekostiging voortgezet onderwijs, 2016)

In zowel 2007 (Doorstroom en talentontwikkeling) als in 2014 (Overgangen in het onderwijs) vroeg de raad aandacht voor de oriëntatie op en keuze voor een vervolgopleiding en/of loopbaan (LOB). Dit dient een betere plek krijgen in het curriculum, zodat leerlingen eerder zicht krijgen op de mogelijkheden en beter kunnen kiezen. In 2014 bepleitte de raad een doorgaande leerlijn LOB met een bij de leeftijd passende aanpak. Dit houdt leerlingen betrokken en geeft scholen handvatten voor de ontwikkeling van loopbaancompetenties. De rol van de decaan bij het ontwikkelen van LOB kan worden versterkt.

Profielen havo en vwo

Specifiek voor de bovenbouw havo-vwo heeft de Onderwijsraad in 2011 geadviseerd over de profielstructuur (Profielen in bovenbouw havo-vwo). Het beleidsarm verminderen van de vier profielen in het voortgezet onderwijs zal volgens de raad niet leiden tot inhoudelijke verbeteringen, organisatorische winst of meer doelmatigheid. Er kunnen bovendien nieuwe aansluitingsproblemen ontstaan. De raad sluit een herziening van de profielstructuur in de bovenbouw van het havo en vwo op termijn niet uit. Hiervoor is eerst een grondige analyse nodig van de programma’s van havo en vwo, waarbij inhoudelijke veranderingen niet bij voorbaat moeten worden uitgesloten. In samenspraak met het hoger onderwijs moeten scholen nieuwe en andere keuzes kunnen maken in de vakken die zij aanbieden en de combinaties van vakken die nodig zijn.

Waardevastheid van het diploma

Het is belangrijk dat de samenleving vertrouwen heeft in de examinering en in samenhang daarmee in (de waarde van) het diploma. Daarbij dient een evenwicht gevonden te worden tussen maatwerk en standaardisering, en tussen de subjectieve en objectieve waardering van diploma’s. Een diploma dient recht te doen aan de toenemende differentiatie in het onderwijs. Dat neemt niet weg dat ook een zekere mate van standaardisering moet zijn gegarandeerd: diploma’s moeten onderling vergelijkbaar zijn. Het diploma moet daarnaast zowel van subjectieve als objectieve waarde zijn (zie ook dossier Examens en examenprocedures).

Specifiek voor het vmbo heeftde Onderwijsraad twee aanbevelingen gedaan rondom het borgen van de basisbagage van leerlingen (Examens in het vmbo, 2009). De raad stelde voor een diplomasupplement in te voeren, waarin aanvullende informatie over de leerling wordt gegeven, bijvoorbeeld een toelichting op examenresultaten en/of bewijzen van andere prestaties. Het vervolgonderwijs kan deze informatie benutten om een opleiding op maat aan te bieden aan vmbo-instroomleerlingen. Daarnaast stelde de raad dat ook voor het vmbo de eis moet worden ingevoerd dat er maximaal één vijf gehaald mag worden voor de basisvakken. Een uitzondering vormen de beroepsgerichte leerwegen, hier zou Engels door een beroepsgerichte programma vervangen moeten worden.

Voldoende onderwijstijd is een voorwaarde voor kwaliteit

Voldoende onderwijstijd is een kwaliteitsaspect van goed onderwijs en scholen dienen hiervoor te zorgen. Een vermindering van het aantal lesuren kan negatieve gevolgen hebben voor de kwaliteit van het onderwijs en uiteindelijk voor de leerprestaties van leerlingen. De raad stelde in zijn advies Koers voortgezet onderwijs: nieuw vertrouwen (2004) dat het van belang is dat scholen zelf keuzes kunnen maken over de duur van een les, de schooltijden en vooral de onderwijskundige vormgeving van de onderwijstijd. Daarbij dienen scholen wel binnen de landelijk voorgeschreven minimumnorm voor onderwijstijd te blijven.

Stimuleer sterke leraren

De leraar is essentieel voor de kwaliteit van ons onderwijs. In 2013 bracht de raad een advies en een verkenning uit over leraren (advies Kiezen voor kwalitatief sterke leraren, en verkenning Leraar zijn). De raad pleit voor een sterkere sturing op kwaliteit, en adviseert meer gebruik te maken van de mogelijkheden om (aankomende) leraren te selecteren, om de beroepsstandaard te verhogen, om professioneel schoolleiderschap te stimuleren en om in de regio samen te werken (zie ook dossier Leraren).

Modernisering WVO

De raad adviseerde over de voorgestelde modernisering van de Wet op het voortgezet onderwijs (Wetsvoorstel modernisering WVO, 2017). Het doel van het wetsvoorstel is te zorgen voor meer gebruikersgemak, bijvoorbeeld door het herschrijven en herordenen van artikelen, en het toevoegen van een actuele toelichting. De raad vindt het positief dat de wet herzien wordt om deze toegankelijker te maken, maar constateert dat het huidige wetsvoorstel het beoogde doel niet waar maakt. Daarnaast constateert de raad dat technische wijzigingen op een aantal plekken kan leiden tot inhoudelijke interpretatieverschillen. Tot slot beveelt de raad aan om de bestaande bijzonderheden en uitzonderingen voor Caribisch Nederland op te nemen in de nog op te stellen uitvoeringsregels en overgangsregelingen.

Publicaties Onderwijsraad

  • Wetsvoorstel modernisering WVO

    3 oktober 2017 | Advies

    De Onderwijsraad brengt advies uit over het wetsvoorstel modernisering WVO. De raad vindt het positief dat de wet herzien wordt om deze toegankelijker te maken, maar constateert dat het huidige wetsvoorstel het beoogde doel niet waarmaakt. Daarnaast constateert de raad dat technische wijzigingen op een aantal plekken kunnen leiden tot inhoudelijke interpretatieverschillen. Tot slot beveelt de raad aan om de bestaande bijzonderheden en uitzonderingen voor Caribisch Nederland op te nemen in de nog op te stellen uitvoeringsregels en overgangsregelingen.

    Verder lezen ›

  • Een onderwijsstelsel met veerkracht

    8 december 2014 | Advies

    De Onderwijsraad gaat in op de vraag hoe het onderwijsstelsel zich kan blijven aanpassen aan veranderende eisen vanuit de samenleving. Een grote stelselwijziging op basis van een ontwerp van 'het beste stelsel' is daarbij niet de goede weg. De raad adviseert de overheid actiever te stimuleren dat variëteit in het stelsel ontstaat. Dit vergroot de veerkracht van het stelsel.

    Verder lezen ›

  • Een eigentijds curriculum

    19 mei 2014 | Advies

    Dit advies richt zich op de vraag hoe ervoor gezorgd kan worden dat het curriculum nu en in de toekomst voldoet aan eigentijdse eisen, zodat jongeren een stevige basis wordt geboden voor hun persoonlijk, maatschappelijk en beroepsmatig functioneren.

    Verder lezen ›

  • Overgangen in het onderwijs

    3 maart 2014 | Advies

    De raad constateert dat overgangen in het onderwijs nu niet soepel genoeg verlopen. De raad pleit voor het centraal stellen van het belang van leerlingen tijdens overstapmomenten en werkt dit uitgangspunt uit in drie aanbevelingen.

    Verder lezen ›

  • Profielen in de bovenbouw havo-vwo

    29 augustus 2011 | Advies

    De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wil de profielstructuur in havo en vwo vereenvoudigen door het aantal profielen te verminderen. Zij heeft de Onderwijsraad hierover om advies gevraagd. Leidt vermindering van het aantal profielen tot betere organiseerbaarheid, meer doelmatigheid en focus op de kern? Als randvoorwaarde stelt de minister dat zij denkt aan een verandering onder verder gelijkblijvende omstandigheden. De breedte van het onderwijsaanbod op een school moet overeind blijven; er wordt niet gedacht aan nieuwe vakken of vakinhoudelijke wijzigingen.

    Verder lezen ›

  • Naar hogere leerprestaties in het voortgezet onderwijs

    28 februari 2011 | Advies

    In dit advies reageert de Onderwijsraad op de aankondiging door de minister van Onderwijs van een Actieplan Beter Presteren voor het voortgezet onderwijs. De raad stelt dat er ruimte is voor het verhogen van het kennisniveau van alle leerlingen in het voortgezet onderwijs. Om deze ruimte te benutten is inzet op kwaliteit gekoppeld aan hoge eisen nodig. De raad formuleert vier aanbevelingen om te komen tot een kwaliteitsverhoging van het onderwijs.

    Verder lezen ›

  • Vroeg of laat

    8 maart 2010 | Advies

    Geen verplicht uitstel van selectie voor iedereen, maar wel verbeteringen in het huidige stelsel om bestaande zwaktes tegen te gaan. Dat is het oordeel van de Onderwijsraad naar aanleiding van de vraag of het Nederlandse onderwijs te vroeg selecteert (namelijk op 12-jarige leeftijd wanneer de keuze voor het voortgezet onderwijs wordt gemaakt). Er is zeker een aantal zwakke punten te benoemen, maar volgens de raad kan niet worden aangetoond dat deze alleen door uitstel van selectie zouden worden opgelost. Wel is het nodig om meer doorstroomvoorzieningen te creeëren en kritisch te kijken naar initiatieven van scholen die vroege selectie bevorderen, zoals het inrichten van gymnasiumbrugklassen. 

    Verder lezen ›

  • Kaders voor de referentieniveaus

    24 juli 2009 | Advies

    Het advies Kaders voor de referentieniveaus geeft commentaar bij het voorstel van wet tot vaststelling van regels over referentieniveaus voor de taal- en rekenvaardigheden bij leerlingen.

    Verder lezen ›

  • Richtpunten bij onderwijsagenda's

    29 mei 2008 | Advies

    De raad vergelijkt zes strategische agenda's voor het onderwijs en adviseert erover. Het gaat om agenda's voor het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs, het hoger onderwijs, het afgesloten convenant over het Actieplan Leerkracht en het Actieplan rond Leren en Werken.

    Verder lezen ›

  • Doorstroom en talentontwikkeling

    27 november 2007 | Verkenning

    Verbeter de doorstroom in het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. Zorg ervoor dat leerlingen die door de vroege selectie niet op de goede plek zitten, alsnog van onderwijssoort kunnen veranderen. Geef ze daarvoor voldoende basiskennis mee.

    Verder lezen ›

  • Versteviging van kennis in het onderwijs II

    6 september 2007 | Advies

    Het kennisniveau van leerlingen en studenten in alle onderwijssectoren kan omhoog. De Onderwijsraad vindt dat de minister maatregelen moet nemen om de basiskennis van Nederlands, Engels en wiskunde te verbeteren. Ook scholen en universiteiten moeten in actie komen.

    Verder lezen ›

  • Presteren naar vermogen

    1 februari 2007 | Advies

    Ga onderpresteren tegen door maatwerk te leveren in het primair en voortgezet onderwijs. Naar schatting tien procent van het totaal aantal leerlingen kan op alle begaafdheidsniveaus beter presteren dan het nu doet.

    Verder lezen ›

  • Versteviging van kennis in het onderwijs

    7 december 2006 | Verkenning

    Er zijn indicaties dat we niet tevreden mogen zijn met het kennisniveau van leerlingen in het Nederlandse onderwijs. Vooral voor de vakken Nederlands en wiskunde zijn er zorgen. De raad roept alle onderwijsinstellingen op om deze leemten op te sporen en te repareren.

    Verder lezen ›

  • Internationale leerwegen en het internationale baccalaureaat

    9 februari 2006 | Advies

    Burgers moeten in hun dagelijkse werk en ook in hun privéleven steeds vaker over de grens kijken. In het voortgezet onderwijs moeten meer leerlingen kunnen kiezen voor internationaal onderwijs. Een mooi begin is het openstellen van het internationale baccalaureaat.

    Verder lezen ›

  • Betere overgangen in het onderwijs

    1 december 2005 | Advies

    Te veel leerlingen vallen uit en te weinig stromen door naar hogere opleidingen. Om dit aan te pakken pleit de raad voor verbetering van de onderwijsprogramma's en voor een betere begeleiding van leerlingen bij overgangsmomenten. Leerlingen moeten zelf ook een ‘tandje bijzetten'. 

    Verder lezen ›

  • Wetsontwerp vernieuwing onderbouw VO

    11 juli 2005 | Advies

    Veel scholen willen de onderbouw van het voortgezet onderwijs anders inrichten. Ze willen daarmee beter inspelen op de verschillende onderwijsbehoeften van leerlingen én een eigen onderwijsprofiel creëren. Het wetsvoorstel voor de nieuwe inrichting van de onderbouw van het voortgezet onderwijs maakt dit mogelijk. De raad is positief.

    Verder lezen ›

  • Wetsvoorstel tweede fase voortgezet onderwijs

    13 januari 2005 | Advies

    Al snel na de invoering van de tweede fase in het voortgezet onderwijs (1989-1999) kwam er kritiek op deze onderwijsvernieuwing. Het Wetsvoorstel tweede fase voortgezet onderwijs is het sluitstuk van een lange discussie over het onderwerp. De raad is positief over het wetsvoorstel.

    Verder lezen ›

  • Koers voortgezet onderwijs: nieuw vertrouwen

    28 september 2004 | Advies

    Het voortgezet onderwijs moet helpen van Nederland een concurrerende kenniseconomie te maken. Koers VO, het meerjarenbeleidsplan van het ministerie van Onderwijs, bevat een samenhangend pakket maatregelen om het voortgezet onderwijs te verbeteren. De raad onderschrijft het, maar plaatst ook enkele kanttekeningen.

    Verder lezen ›

  • Profielen Natuur

    4 april 2003 | Advies

    Dit advies gaat in op de aanpassing van de bètavakken in de ministeriële nota Ruimte laten en keuzes bieden in tweede fase havo en vwo. De voorgestelde wijziging van de bètavakken in de Natuurprofielen in de tweede fase van het voortgezet onderwijs staat haaks op de ambities van Nederland om als kenniseconomie tot de Europese top te behoren. Ook zullen de voorgestelde aanpassingen niet leiden tot een verbetering van de aansluiting op het hoger onderwijs. De raad pleit voor een robuuste bètacomponent.

    Verder lezen ›

  • De basisvorming: aanpassing en toekomstbeeld

    16 oktober 2001 | Advies

    Pas het lesprogramma van de basisvorming aan, om versnippering en een overladen programma tegen te gaan. Splits het aantal vakken in een verplicht kerndeel en een differentieel deel. Breng vakken samen en geef drie beheersingsniveaus aan.

    Verder lezen ›