Vorming en burgerschap

Sociale vorming is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het behoort tot de wettelijke taak van het onderwijs. Jongeren hebben behoefte aan een brede cultuuroverdracht, waaronder kennis van tradities en moraal. Deze cultuuroverdracht vormt hun persoonlijkheid en bereidt hen tegelijkertijd voor op het functioneren in de (democratische) samenleving. Vormend onderwijs reikt jongeren kennis en vaardigheden aan en stelt hen in staat de dialoog aan te gaan en hun standpunt te bepalen ten opzichte van maatschappelijke ontwikkelingen en discussies. Scholen en leraren vervullen hierbij een belangrijke rol. De raad is van mening dat de huidige onderwijspraktijk meer kansen biedt voor vorming dan velen vaak denken. Vorming en kennisoverdracht horen bij elkaar; het een kan niet zonder het ander.

De raad heeft het thema (sociale) vorming in diverse adviezen uitgewerkt. Vier opdrachten aan het onderwijs staan hierin centraal:

  • bied oriëntatie en nodig uit tot zingeving (algemene vorming);
  • bevorder burgerschap;
  • versterk de samenwerking tussen ouders, jongeren en school; en
  • werk aan een verbindende schoolcultuur (en tegengaan van onderwijssegregatie).

Bied oriëntatie en nodig uit tot zingeving

In 2010 bracht de raad op verzoek van de Eerste Kamer advies uit over vorming in het onderwijs. In dit advies riep de Onderwijsraad scholen op om vorming een nadrukkelijker en eigentijdser plaats te geven in het onderwijs. Kinderen en jongeren hebben in deze ingewikkelde samenleving oriëntatiepunten nodig. Kennis van literatuur, filosofie, godsdienst en beroepsethiek kan hen daarbij helpen. Op school kunnen leerlingen tevens leren de dialoog aan te gaan en van andere opvattingen te leren.

Leraren hebben een centrale rol in vormend onderwijs. Zij reiken kennis aan en laten waarden en idealen zien in hun handelen. Er zijn tal van aansprekende voorbeelden in het onderwijs te vinden. Schoolleiders en bestuurders kunnen leraren ondersteunen met een heldere pedagogische schoolvisie. Daarnaast dient er ruimte en tijd te zijn voor persoonlijke contacten tussen leraren en leerlingen. Deze visie op vorming draagt de raad ook uit in adviezen over andere onderwijsonderwerpen.

In haar beleidsreactie stemde de minister in met het advies en benadrukte dat vorming niet tegenover leerprestaties staat. De minister  wijst verder op het belang van de maatschappelijke stage en van cultuureducatie.

Bevorder burgerschap

In 2003 stelde de raad voor wettelijk vast te leggen dat scholen mede burgerschap bevorderen. Burgerschapsvorming zou ook deel moeten uitmaken van de kerndoelen, de eindtermen en de kwalificatiestructuur van verschillende onderwijssectoren. Dit advies (Onderwijs en burgerschap, 2003) is inmiddels grotendeels uitgevoerd. De opdracht aan scholen om actief burgerschap en sociale integratie te bevorderen is vastgelegd in de sectorwetten. De Inspectie van het onderwijs heeft als taak toe te zien op deze opdracht.

In 2004 pleitte de raad ervoor ook Europees burgerschap onder de aandacht van leerlingen te brengen (Europees burgerschap, 2004). Intussen is in het voortgezet onderwijs een kerndoel opgenomen over kennis van Europa.

In 2007 stelde de raad voor de wetgeving voor het hoger onderwijs op dit punt aan te scherpen (Versteviging van kennis II). Dit advies is niet overgenomen. Het kabinet vond dat voor het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs burgerschapsvorming voldoende is vastgelegd.

De minister achtte het, vijf jaar na invoering van de wettelijke bepaling, tijd de balans op te maken. Zij heeft hierover in 2011 advies gevraagd aan de Onderwijsraad. Hoe kunnen scholen ondersteund worden in de burgerschapsopdracht? Dit advies is verschenen in 2012 (Verder met burgerschap in het onderwijs, 2012). De raad adviseerde een aanscherping van de burgerschapsopdracht om scholen een duidelijker inhoudelijk kompas te bieden. Volgens de raad zouden de democratische rechtsstaat en identiteitsontwikkeling daarbij de gemeenschappelijke kern van burgerschapsonderwijs moeten vormen. Inmiddels wordt een herziening van de wettelijke burgerschapsopdracht voorbereid. In reactie op het conceptwetsvoorstel adviseerde de raad om democratisch burgerschap centraal te stellen (Wetsvoorstel verduidelijking burgerschapsopdracht, 2018).

Versterk de samenwerking tussen ouders, jongeren, school en maatschappelijke partners

Betrokkenheid van ouders bij de school en het onderwijs is belangrijk. Niet alleen vanwege een mogelijke taakverlichting en om af te stemmen over de opvoeding en de ondersteuning van het leerproces, maar ook als uiting van burgerschap. Scholen doen er goed aan de contacten met ouders te intensiveren (Ouders als partners, 2010). De raad ziet vooral mogelijkheden te investeren in de rol van ouders als pedagogische partner (ouder-leraar) en als lid van een ouder-ouderverband. Ook kan de school in samenwerking met ouders zorgen voor voldoende gezamenlijke activiteiten voor leerlingen en de versterking van hun sociale netwerken. Dat laatste kan via onder meer ‘peercoaching’ en mentoring (Sociale vorming en sociale netwerken in het onderwijs, 2005). De minister reageerde instemmend op dit laatste advies. De bewindslieden van OCW roepen ouders regelmatig op het contact met de school van hun kind te intensiveren, en veel scholen geven hier gehoor aan.

Bij het bevorderen van vorming en burgerschap door scholen zijn gemeenten een cruciale partner (Decentraal onderwijsbeleid bij de tijd, 2017). Waar het schoolbestuur het primaat heeft ten aanzien van de onderwijsinhoud, kunnen gemeenten niettemin verbindingen leggen tussen scholen en maatschappelijke organisaties.

Werk aan een verbindende schoolcultuur (en tegengaan onderwijssegregatie)

De raad stelde in 2007 vast dat gemengde scholen erin slagen een ‘wij-gevoel’ te creëren als zij een visie formuleren op de school als leef- en leergemeenschap (De verbindende schoolcultuur, 2007). Op basis hiervan ontstaat een duidelijke identiteit die de school kan uitdragen  naar ouders en andere betrokkenen. De raad beschreef drie routes die scholen zouden kunnen bewandelen op weg naar een verbindende schoolcultuur. Ook adviseerde hij het streven naar zo’n cultuur te zien als onderdeel van burgerschapsvorming.

De staatssecretaris ondersteunde de gedachte dat scholen een visie behoren te hebben op hun schoolcultuur en bijbehorende activiteiten moeten ontplooien. Zij was echter van mening dat de Wet actief burgerschap en sociale integratie hiervoor voldoende handvatten bood.

In 2005 adviseerde de raad over de ‘dubbele wachtlijsten’ (autochtone en allochtone kinderen) die de stad Rotterdam indertijd hanteerde om segregatie tegen te gaan (Bakens voor spreiding en integratie). De raad pleitte ervoor te streven naar gemengde scholen en achterstand als criterium te hanteren, en niet etniciteit. Tegelijk werd een aantal lokaal toe te passen maatregelen voorgesteld om segregatie tegen te gaan. De minister nam de aanbevelingen van de raad over.  Het tegengaan van segregatie is geen prioriteit meer van het huidige kabinet.

Publicaties Onderwijsraad

  • Decentraal onderwijsbeleid bij de tijd

    7 september 2017 | Advies

    Volgens de Onderwijsraad is het tijd om goed te kijken naar de rol van gemeenten op onderwijsterrein. De raad roept het Rijk op om een breed samengesteld beraad over dit onderwerp te organiseren. Hij geeft dat beraad tien principes mee als denk- en afwegingskader en hij formuleert zeven agendapunten.

    Verder lezen ›

  • Een smalle kijk op onderwijskwaliteit

    4 november 2013 | Advies

    In deze derde editie van de Stand van educatief Nederland geeft de raad een analyse van het Nederlandse onderwijs. Hoe staat het onderwijs er voor? Is het goed voorbereid op de toekomst? De raad constateert dat het Nederlands onderwijs het in internationale vergelijkingen goed doet. Maar hij signaleert daarnaast een aantal risico's. Om deze risico's te verkleinen formuleert de raad een drietal uitdagingen voor het onderwijsbeleid.

    Verder lezen ›

  • Verder met burgerschap in het onderwijs

    27 augustus 2012 | Advies

    De raad constateert dat de ontwikkeling en implementatie van burgerschapsonderwijs een complexe opgave voor scholen blijkt. Er zijn nog weinig bewezen effectieve methoden en instrumenten voorhanden en de wetgeving is onduidelijk. De raad doet drie aanbevelingen gericht op de verdere ontwikkeling van het burgerschapsonderwijs. In zijn visie vormt het leren functioneren in een democratische samenleving een gemeenschappelijke opdracht voor alle scholen.

    Verder lezen ›

  • Vormen van onderwijs

    29 maart 2011 | Studie

    Dit rapport van Ike Overdiep (Opus 8 VOF) geeft een overzicht van vormende initiatieven die in de onderwijspraktijk te vinden zijn. Het overzicht beoogt niet volledig of representatief te zijn, wel een aannemelijke impressie te schilderen.

    Verder lezen ›

  • Onderwijs vormt

    29 maart 2011 | Advies

    Besteden scholen en leraren tegenwoordig nog wel aandacht aan vorming van leerlingen? Deze vraag was voor de Eerste Kamer aanleiding om advies te vragen van de Onderwijsraad. De vraag van de Eerste Kamer is begrijpelijk. Aandacht voor vorming lijkt grotendeels te zijn verdwenen, niet alleen uit het onderwijs maar uit de samenleving als geheel. Maatschappelijke instituties die vroeger een belangrijke vormende rol vervulden, zoals gezin, kerk en school, hebben sterk aan betekenis ingeboet.

    Verder lezen ›

  • De school en leerlingen met gedragsproblemen

    15 februari 2010 | Advies

    De Onderwijsraad heeft vandaag zijn advies De school en leerlingen met gedragsproblemen gepubliceerd. In het advies staan de volgende vragen centraal: Hoe kan het onderwijs aan leerlingen met gedragsproblemen verbeterd worden? Welke rol heeft de overheid hierin? Uitverkocht.

    Verder lezen ›

  • De verbindende schoolcultuur

    6 maart 2007 | Advies

    Scholen in Nederland worden ‘zwarter' en ‘witter', en ook het aantal scholen met een gemengde leerlingenpopulatie neemt toe. Onderwijsinstellingen moeten beleid maken voor de omgang met cultureel-etnische verschillen.

    Verder lezen ›

  • Onderwijs in cultuur

    20 april 2006 | Advies

    Cultuureducatie is nadrukkelijk een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het onderwijs, de cultuursector en de overheid. Alle basisscholen moeten drie jaar lang een geoormerkt budget krijgen voor deze vorm van educatie. Daarmee ontwikkelen ze een visie en kunnen ze samenwerking zoeken met culturele instellingen.

    Verder lezen ›

  • Sociale vorming en sociale netwerken in het onderwijs

    14 juli 2005 | Advies

    Ouders en scholen hebben een belangrijke vormende invloed op jongeren, maar leeftijdsgenoten ook. Scholen en leraren kunnen bij het voorkomen en oplossen van problemen veel meer gebruikmaken van de kennis en netwerk van jongeren, vindt de raad.

    Verder lezen ›

  • Hoe kan onderwijs meer betekenen voor jongeren?

    17 mei 2004 | Advies

    Onderwijs kan veel leerlingen ver brengen. Maar het onderwijs alléén kan niet goed inspelen op de behoeften van leerlingen met ernstige gedragsproblemen of juist bijzondere talenten. Daarvoor is hulp nodig van andere organisaties: van hulpverlening tot culturele instanties.

    Verder lezen ›

  • Onderwijs en burgerschap

    25 september 2003 | Advies

    Het bevorderen van burgerschap is een taak voor alle scholen, van basisschool tot hogeschool en universiteit. De raad adviseert de minister dan ook om dit uitgangspunt vast te leggen in de onderwijswetten.

    Verder lezen ›

  • Samen Leren Leven. Verkenning onderwijs, burgerschap en gemeenschap

    20 december 2002 | Verkenning

    De raad wil meer waardering voor de bijdragen die scholen leveren aan de sociale samenhang. De samenleving moet de school hierbij helpen. Het is raadzaam voor het gehele onderwijs ‘burgerschap' als richtsnoer te nemen.

    Verder lezen ›