Kijk anders naar toetsing

Nu het basis- en voortgezet onderwijs aan de slag gaan met nieuwe kerndoelen en eindtermen, is het van belang de rol van toetsing daarin goed te doordenken. Met dit advies wijst de raad op de verschillende functies van toetsing en doet aanbevelingen om deze elk zo goed mogelijk tot hun recht te laten komen. De raad brengt dit advies uit op verzoek van de Tweede Kamer.

Onderwijs verstrikt in verschillende functies van toetsing

De Onderwijsraad signaleert dat verschillende functies van toetsing regelmatig door elkaar lopen. Toetsen die bedoeld zijn om het onderwijsleerproces te ondersteunen, worden bijvoorbeeld ook gebruikt om leerlingen te selecteren of om de kwaliteit van scholen of het onderwijsstelsel als geheel te evalueren. Er gaat in de praktijk veel aandacht uit naar selectieve toetsen en meetbare onderwijsopbrengsten. Dat leidt tot veel druk bij leerlingen en beïnvloedt de inhoud van het onderwijs. De Onderwijsraad adviseert de overheid en scholen om oog te houden voor alle drie de functies van toetsing en vermenging zoveel mogelijk te vermijden.

Leerlingen, leraren en scholen kunnen verstrikt raken in de verschillende functies die aan toetsing worden verbonden. Daardoor komen de afzonderlijke functies onvoldoende tot hun recht. Ook dreigt blikvernauwing op bepaalde doelen van onderwijs en ligt kansenongelijkheid op de loer, doordat selectiebeslissingen onvoldoende of verschillend worden onderbouwd.

Bescherm onderwijsleerfunctie van toetsen

Toetsen zijn van groot belang voor het geven van onderwijs en voor het leren van leerlingen. Toetsresultaten bieden leraren en leerlingen bijvoorbeeld noodzakelijke feedback, waarmee ze het onderwijs en leren vorm kunnen geven. Wanneer toetsresultaten echter ook voor selectie en evaluatie worden ingezet, kunnen de onderwijsleerfuncties overschaduwd raken. De toetsprestatie wordt dan bijvoorbeeld belangrijker dan de feedback.

Om de onderwijsleerfuncties van toetsing te beschermen, beveelt de raad onder meer aan toetsing vooral in te zetten voor onderwijs en voor het leren en minder in te zetten ten behoeve van selectie. Dit betekent dat toetsen minder vaak meetellen voor het rapport, of als stok achter de deur dienen om leerlingen te motiveren aan het werk te gaan. Daarnaast beveelt de raad aan het eigenaarschap van leraren rondom toetsing met een onderwijsleerfunctie te versterken, door hen vaker zelf toetsen te laten kiezen of ontwerpen.

Verhoog kwaliteit van toetsen met een selectiefunctie

Toetsing die het doel heeft om selectiebeslissingen (plaatsing, bevordering of diplomering) te onderbouwen, moeten onderling goed vergelijkbaar en van hoge kwaliteit zijn. Er staat immers veel op het spel. Het combineren van selectiefuncties met onderwijsleer- en evaluatiefuncties leidt er nu soms toe dat concessies worden gedaan aan de betrouwbaarheid van toetsen met een selectieve functie, en er kansenongelijkheid ontstaat.

Een voorbeeld zijn de verschillende varianten van de doorstroomtoets. Die bieden ruimte voor keuzes in aansluiting op de aanpak van een school, maar leiden in de praktijk tot ongelijke uitkomsten in de schooladvisering. De raad beveelt aan om de kwaliteit van zowel de landelijke als de aanvullende schooleigen toetsing te verbeteren. Bij de landelijke toetsing pleit de raad voor één doorstroomtoets van één aanbieder.

Benut toetsresultaten bij onderwijsevaluaties, maar plaats ze in perspectief van brede onderwijsdoelen

Toetsresultaten kunnen een indicatie geven voor onderwijskwaliteit. Vaak worden voor de evaluatie landelijke toetsen gebruikt die ook een rol spelen bij de selectie en het onderwijsleerproces. Deze functievermenging kan die toetsen té belangrijk maken en leiden tot blikvernauwing bij de evaluatie van onderwijs. De raad beveelt scholen aan toetsgegevens bij onderwijsevaluaties in perspectief te plaatsen van het geheel aan onderwijsdoelen en bijvoorbeeld ook resultaten van schooleigen toetsen en gegevens over het onderwijsaanbod gebruiken. De raad beveelt ook de Inspectie van het Onderwijs aan breed te kijken naar de realisering van onderwijsdoelen in de verschillende leergebieden. Daarnaast kan de inspectie inventariseren welke criteria scholen hanteren om te bepalen of doelen zijn behaald.